Univerzitet u Banjoj Luci osnovan je 7.novembra 1975.godine. Prilikom osnivanja u sastavu Univerziteta bilo je pet fakulteta: Elektrotehnički, Tehnološki, Mašinski, Pravni i Ekonomski i tri više škole.  Medicinski fakultet osnovan je 1988.godine. Kasnije su osnovani i ostali fakulteti : Poljoprivredni i Šumarski 1992.godine, Filozofski 1994.godine, Arhitektonsko-građevinski 1995.godine, Prirodno-matematički 1996.godine, Akademija umjetnosti 1999.godine, Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta 2001.godine, a Filološki, Fakultet političkih nauka i Rudarski 2009.godine.
Univerzitet u Banjoj Luci danas ima 16 fakulteta sa 52 studijska programa na kojima radi oko 650 profesora, 400 asistenata i 450 administrativnih službenika. Trenutno na Univerzitetu studira oko 17.00. studenata. Do sada je na Univerzitetu u Banjoj Luci diplomiralo više od 19.000 studenata, 700 specijalista, 650 magistara i 300 doktora nauka.
Većina fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci, nalazi se u dva kampusa smještena nedaleko od obala rijeke Vrbas, u neposrednoj blizini centra grada. U kampusima se nalaze studentski domovi sa restoranima, sportskim terenima, studentskim klubovima i Univerzitetskim računarskim centrom.
Od januara 2008.godine, Univerzitet u Banjoj Luci je intergrisan, sa fakultetima kao organizacionim jedinicama. Upravni odbor, Senat i rektor upravljaju radom Univerziteta. Rektor zastupa i predstavlja Univerzitet.  Na Univerzitetu postoji i prorektor za naučno-istraživački rad, prorektor za nastavu i studentska pitanja, prorektor za međunarodnu saradnju , i prorektor za kadrovska i ostala pitanja.
Od školske 2006/2007 Na Univerzitetu u Banjoj Luci počela je primjena Bolonjskog procesa u nastavi na svim studijskim programima, iako su sa bolonjskom reformom pojedini fakulteti krenuli ranije. Usvojen je trostepeni sistem studija: dodiplomski (bachelor), diplomski (master) i doktorski studij. Uveden je ECTS sistem vrednovanja predmeta  i ukupnog opterećenja studenta.